كاربرد پروبيوتيك ها (زيست يارها) در جيره غذايي ماهي و ميگو

نویسنده:محمد علی موسوی

مقدمه:هدف نهايي در آبزي پروري افزايش بازده توليد جهت به حداكثر رساندن سود دهي مي باشد. افزايش تراكم توليد يكي از روش هاي افزايش بازده توليد مي باشد اما اين امر ممكن است ابتلا به بيماري را در ماهي و ميگو پرورشي به سبب كاهش كيفيت آب و به وجود آمدن شرايط استرس زا، افزايش دهد. اغلب ماهي و ميگو پرورشي تحت تاثير عفونت هاي باكتريايي قرار مي گيرند كه سيستم ايمني شان توسط شرايط استرس زا به خطر مي افتد. يكي از معمول ترين روش هاي درمان اين عفونت ها، استفاده از آنتي بيوتيك ها مي باشد. اما بكارگيري آنتي بيوتيك ها جهت درمان بيماري هاي ماهي و ميگو پرورشي به طور گسترده مورد انتقاد قرار گرفته است، كه دلائل آن عبارتند از: افزايش توانايي مقاومت باكتري ها در برابر آنتي بيوتيك ها، از بين بردن فلور ميكروبي محيط زيست، هزينه بالاي اين داروها و عوارض جانبي اين داروها بر ماهي و ميگو، ثابت گرديده است كه برخي از آنتي بيوتيك ها سيستم ايمني را سركوب مي كنند و موجودات آبزي را بيشتر مستعد پذيرش بيماري هاي باكتريايي، ويروسي و انگلي مي نمايند. افزايش نگراني هاي ناشي از بكارگيري آنتي بيوتيك ها منجر به كاهش استفاده از آنتي بيوتيك ها در صنعت آبزي پروري آمريكا و اروپا گرديده است. اين تغيير سياست براي صنعت آبزي پروري مفيد بوده و بدين ترتيب در توسعه راهكارهاي مختلف در جهت كنترل بيماري ها، مفيد واقع شده است. افزودني هاي غذايي از جمله راهكارهايي مي باشند كه علاوه بر تأمين مواد مغذي لازم در جهت حمايت از رشد و نمو ماهيان، مي توانند در افزايش سلامت، مقاومت نسبت به استرس و عوامل بيماري زا مفيد واقع شوند، بدين ترتيب در سال هاي اخير تحقيقات فراواني در استفاده از افزودني هاي غذايي كه در بهبود سلامتي ماهي و ميگو نقش دارند، صورت گرفته است. از جمله اين افزودني هاي غذايي، پروبيوتيك ها (زيست يارها) مي باشد هنگامي كه صحبت از بكارگيري پروبيوتيك ها (محصولات زنده ميكروبي) در جيره غذايي ماهيان مي شود، هدف متاثر نمودن فعاليت ميكروبي موجود در دستگاه گوارش ماهي و ميگو و در نتيجه كاهش بيماريهاي ماهي و ميگو و آلودگي هاي استخر پرورش ماهي و ميگو

مي باشد. پروبيوتيك ها نه تنها اثرات منفي آنتي بيوتيك ها را ندارند بلكه نقش مهمي در افزايش بهره وري، توليد و كاهش درصد تلفات ماهي و ميگو دارا مي باشند.

تركيب و اجزاي فرآورده هاي پروبيوتيكي و طبقه بندي پروبيوتيك ها

تا كنون سويه هاي زيادي جهت استفاده در تغذيه دام، طيور و آبزيان به عنوان پروبيوتيك معرفي شده است و با بهره گيري از مهندسي ژنتيك و دانش بيوتكنولوژي، سويه هاي موثرتر و بهتري نيز توليد خواهد شد. ولي به طور كلي پروبيوتيك ها از لحاظ نوع سويه ميكروبي مؤثرشان به سه گروه تقسيم مي شوند، پروبيوتيك هاي باكتريايي، قارچي و مخمري. دفتر موادغذايي و مطالعات دارويي آمريكا و انجمن رسمي كنترل مواد غذايي، براي متمايز نمودن ميكروارگانيسم هاي مفيد و مضر، ليست گونه هايي از ميكرو ارگانيسم را ارئه نموده است كه مي توان آنها را با مواد غذايي مصرف نمود.

ويژگي هاي يك پروبيوتيك موثر

يك پروبيوتيك موثر بايد در شرايط محيطي مختلف و متفاوت، خاصيت خود را حفظ نموده و در اشكال مختلف به صورت فعال باقي بماند. بنابراين، بايد ويژگي ها و مشخصات ذيل را دارا باشد:

1. به عنوان يك محصول زنده امكان توليد آن در سطح صنعتي موجود باشد.

2. در انبار و محل مصرف در مزارع به مدت هاي طولاني قابل نگهداري باشد و ثابت باقي بماند.

3. در روده تاثير خود را حفظ نمايد.

4. بر سلامتي ميزبان تاثير مثبت داشته باشد.

يك ميكرو ارگانيسم به منظور داشتن فعاليت مناسب و مطلوب بايد با غلظت مناسب و كافي در جيره غذايي مصرف شود. بسياري از ميكروبيولوژيست ها دريافته اند ميكرو ارگانيسم هايي كه با غلظت هاي كمتر از 10⁶ تا 10⁷ واحد تشكيل دهنده كلني در هر گرم از فلور روده وجود دارند، توانايي ايجاد تعادل بين خود و باكتري هاي ساكن در فلور روده اي را نداشته و نمي توانند يك فعاليت مناسب و هم چنين، اثر قابل قبولي بر ميزبان داشته باشند. ضمنا ميكرو ارگانيسم هاي مورد استفاده در ساخت پروبيوتيك ها نبايد بيماري زا و مسمويت زا بوده و براي سلامتي انسان مشكلي را ايجاد نمايند.

 اشكال و ميزان مصرف پروبيوتيك ها:

به طور كلي پربيوتيك ها در اشكال گوناگون مثل آرد، خمير، كپسولي، لقمه خوراكي و يا مايع به مصرف دام، طيور و آبزيان مي رسد. ولي در مصرف اين مواد بايد بسيار دقت كرد چون عواملي مانند ميزان كلر آب، دماي آب،  ميزان املاح معدني موجود در آب و خوراك، وجود آنتي بيوتيك ها و بعضي از داروها در خوراك و عوامل ديگر بر توانايي حياتي اين ميكروب ها موثر است. اغلب از آب پنير به عنوان حامل مناسبي براي پروبيوتيك هاي باكتريايي استفاده مي شود. پروبيوتيك هاي مخمري به همراه روغن ها نيز قابل مصرف هستند. هم چنين، محصولات ميكروبي قارچي به همراه توليدات جنبي غلات به مصرف مي رسند. بعضي از توليدات ميكروبي به طور روزانه مصرف مي شوند و دسته اي ديگر در يك دوره زماني طولاني تر (مثلا هفته اي يك بار) مورد مصرف قرار مي گيرند. در مورد ميزان مصرف انواع پروبيوتيك ها توصيه هاي مختلفي شده است. بر حسب ميزان غلظت و تراكم ميكروب فعال در واحد وزن پروبيوتيك، ميزان مصرف آن تعيين مي  شود.

پروبيوتيك ها (زيست يارها) در جيره غذايي ماهي و ميگو

تحقيقات و مطالعات زيادي در رابطه با استفاده از پروبيوتيك ها (زيست يارها) در جيره غذايي ماهيان انجام شده است.           Gatesoupe در سال 1991 گزارش كرد كه افزودن پروبيوتيك تجاري حاوي Lactobacillus (مانند پريمالاك) به جيره غذايي ماهي قزل آلا رنگين كمان، موجب افزايش رشد ماهي قزل آلا رنگين كمان مي شود. Moriarty در سال 1998 گزارش كرد كه افزودن پروبيوتيك تجاري حاوي  Bacillus SPP به جيره غذايي ميگو پرورشي موجب كاهش مرگ و مير و افزايش جذب مواد غذايي مي شود. همچنين جمعيت باكتريايي بيماريزا Staphylococcus aureus ,Escherich coli, Clostridium sp در دستگاه گوارش ميگو كاهش مي يابد.

پژوهشگران در سال 1997 نشان دادند كه افزودن پروبيوتيك تجاري حاوي Carnobacterium به جيره غذايي ماهي قزل آلاي رنگين كمان موجب مهار دو تا عامل رايج بيماريزا A.salmonicida , V.anguillarum در موكوس روده و مدفوع ماهي قزل آلاي رنگين كمان مي شود. در سال 2007 نيز عنوان شد كه افزودن پروبيوتيك (مانند پريمالاك) منجر به كنترل دامنه وسيعي از عوامل بيماريزا در ماهي آزاد و ماهيان زينتي مي شود. علاوه بر اين گنجاندن پروبيوتيك در جيره غذايي باعث رشد و سلامتي انواع ماهيان مي شود. پژوهشگران در سال 2005 گزارش كردند كه پروبيوتيك موجب بهبود سلامتي ماهي و ميگو از طريق كنترل عوامل بيماريزا و بهبود كيفيت آب بوسيله تغيير در جمعيت ميكروبي آب و مواد بستر استخر پرورش مي شود.

 فوائد استفاده از پروبيوتيك ها (زيست يارها) در جيره غذايي  ماهي و ميگو:

            1. افزايش تامين مواد مغذي و در نتيجه كاهش هزينه خوراك مصرفي

            2. تثبيت شرايط مطلوب محيط پرورش در جهت تثبيت و كنترل جمعيت ميكروب ها

            3. حذف عوامل استرس زا

            4. تثبيت مؤلفه هاي كيفيت آب

            5. جلوگيري از عفونت هاي باكتريايي، ويروسي و انگلي

            6. بهبود رشد و ضريب تبديل غذايي

            7. بهبود درصد بقا و كاهش تلفات

            8. كاهش استرس و حساسيت به بيماري

            9. كاهش نياز به استفاده از داروهاي گران قيمت

            10. كاهش نياز به آنتي بيوتيك ها در درمان بسياري از بيماري ها

            11. برخلاف آنتي بيوتيك ها، منجر به مقاومت بيماري ها نمي شود.

            12. كيفيت آب و رسوب بستر استخر بهبود يافته و منجر به كاهش استرس در ماهي و ميگو و بهبود سلامتي مي شود.

            13. آب خروجي تصفيه و پاكيزه در نتيجه آلودگي هاي محيطي كاهش مي يابد.

            14. فعاليت باكتري هاي بيماري زا و درجه بيماري زاييشان كنترل  مي گردد به طوري كه اكوسيستم ميكروبي حفظ مي شود.

            15. تحريك سيستم ايمني بدن ماهي و ميگو

            16. فلور ميكروبي دستگاه گوارش ماهي را بهبود مي دهد در نتيجه بروز بيماري كاهش و جذب مواد مغذي افزايش مي يابد.

 

---

 

اثرات سم آفلاتوکسین در بهداشت و سلامتی انسان و حیوان

نویسنده:محمد علی موسوی   

انسان بوسيله مصرف غذاهاي آلوده در اثر رشد قارچها در معرض خطرات ناشي از سم قرارگرفته و چون جلوگيري از رشد قارچها در مواد غذايي آسان نيست بنابراين پيشگيري از بيماريهاي قارچي در انسان و حيوان مشكل مي باشد. در بعضي از كشورهاي جهان مانند تايوان، اوگانداوهندوستان مواردي از بروز افلاتكسيكوزيس انساني در اثر مصرف غذاهاي آلوده، گزارش شده است. اما در كشورهاي توسعه يافته به دليل وجود سيستم هاي كنترلي دقيق، فروش مواد غذايي آلوده ممنوع بوده و بيماري به ندرت مشاهده مي شود. در سال 1988 آژانس بين المللي تحقيق بر روي سرطان، آفلاتوكسين B1 كه يكي از شايع ترين سموم توليد شده توسط قارچ آسپرژيلوس مي باشد را در ليست عوامل سرطان زاي انسان قرار دارد. ضررهاي ناشي از مصرف آفلاتوكسين ها در انسان، از جمله محرز بودن نقش آفلاتوكسين B1 در وقوع سرطان و مقاوم بودن آفلاتوكسين M1 موجود در شير، حتي در برابر استرليزاسيون و پاستوريزاسيون، ضرورت چاره انديشي در خصوص كنترل سموم قارچي خصوصا آفلاتوكسين ها را صد چندان مي كند. استفراغ، درد ناحيه شكم، ضايعات حاد كبد مثل FATTY CHANGE ، ادم ريوي، لرزش عضلاتي، كوما، تشنج و مرگ همراه با ادم مغز و درگيري اندامهائي نظير كبد، كليه ها و قلب مي باشد. افلاتوكسين B1 از عوامل تراتوژنيك موتاژنيك و سرطانزاي انساني است.

اگر انسان روزانه براي مدت طولاني كمتر از 10 ميكروگرم به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن افلاتوكسين B1 دريافت نمايد به عوارض زودگذر و موقتي مبتلا مي شود اما چنانچه اين ميزان به 50 ميكروگرم برسد اثرات باليني مهمي رخ خواهد داد و تظاهرات اپيدميولوژيكي اتفاق مي افتد. مطالعات انجام شده در آسيا و آفريقا نشان مي دهد كه جيره هاي غذائي حاوي افلاتوكسين از عوامل ايجاد سرطان كبد در بيمارستانها و مراكز درماني سراسر جهان در جستجو و تلاش براي مشخص نمودن علل سرطان كبد مي باشند. آنها پس از بررسهاي زيادي پي برده اند كه افرادي كه در معرض فاكتورهاي خطر مانند هپاتيت، سيروز كبدي، افلاتوكسين ها، پيري و عوامل ارثي قرار دارند احتمال ابتلا به سرطان كبد در آنها بيشتر است. فاكتورهاي خطر عواملي هستند كه شانس ابتلا انسان را به يك بيماري افزايش مي دهند.

 توكسين هاي موجود در غذاي دام و طيور با مكانيزم هاي متعددي باعث ايجاد ناراحتي هاي مختلف مي گردند. از جمله با تداخل در چرخه توليد انرژي در سلول، باعث ايجاد مرگ سلولي مي شوند. همچنين مي توانند باعث تداخل در سوخت و ساز كربوهيدرات و چربي ها شوند و يا با تداخل در اسيدهاي نوكلئيك سلول، باعث عدم توليد پروتئين هاي مورد نياز سلول شوند و به اين ترتيب عوارض مختلفي از جمله ايجاد سرطان، ايجاد ناقص الخلقه زائي، نفروز كليوي، نكروز بافت كبد، عوارض عصبي، تداخل در پروسه خون سازي و كاهش فعاليت سيستم ايمني را باعث گردند.

حيوانات مصرف كننده سموم قارچي به علت اختلال حاصله در دستگاه ايمني، بيشتر به بيماري هاي گوناگون مبتلا مي شوند و عموما شناسائي نقش اين سموم در روند بيماري هاي ايجاد شده در خفاي ساير عوامل مربوط به وقوع بيماري، بسيار مشكل مي باشد. بيشتر تحقيقات، مويد تاثير سموم قارچي بر ايمني سلولي مي باشند هرچند تاثير آنها بر ايمني هومورال، نفي نگرديده است. معمولا حيوانات جوان، بيشتر در مقابل آسيب هاي ناشي از اين تركيبات قراردارند كه با ظهور علائمي همچون اختلالات گوارشي، كم خوني، زردي، كاهش غذاي مصرفي و بهره وري، خود را نشان مي دهد. اختلال در دستگاه گوارش، جلوگيري از فعاليت سيستم ايمني، كاهش توليد مثل، افزايش ضريب تبديل غذا، كاهش شير و تخم مرغ، كم خوني، يرقان و كاهش رشد مي باشد. ايجاد سرطان توسط افلاتوكسين به طور گسترده مورد مطالعه قرارگرفته است و كبد اندام اصلي است كه در بيشتر گونه ها آسيب مي بيند.

نتايج حاصله از اين مطالعات حاكي از آن است كه افلاتوكسين هاي 1 G2,M1,B باعث ايجاد انواع سرطان در گونه هاي مختلف حيوان مي شوند. در حيواناتي كه تحت تاثير افلاتوكسين قرارگرفته اند، اشتها كم شده، تلفات ناشي از اين سموم قابل مشاهده است. در حاليكه علائم باليني در گوساله و گاوها وقتي ظاهر مي شود كه به ترتيب ميزان PPB 150 و PPB 600 افلاتوكسين را دريافت كرده باشند.

در شكل حاد بيماري علائمي نظير بي حالي، درد ناحيه شكم، اسهال، RECTAL PROLAPSE و سرانجام مرگ مشاهده ميشود. در شكل مزمن علاوه بر ضايعات كبدي، كاهش رشد، كاهش راندمان تغذيه، ضايعات كليوي، اختلال در متابوليسم پروتئين ها و چربي ها ديده شده است. افلاتوكسين ها مي توانند نكروز حاد، سيروز و تومورهاي كبدي، را در گونه هاي مختلف حيواني ايجاد كنند به عنوان مثال افلاتوكسين B1 در بسياري از گونه ها شامل پستانداران، پرندگان، ماهيها جوندگان سرطانزا مي باشد. براساس تحقيقات بعمل آمده LD50 سم براي اكثر گونه ها  10MG/KG گزارش شده است. افلاتوكسين ها در كبد حيوانات متابوليز شده و غلظت زياد آن مي تواند باعث بيماريهاي كبد و سرانجام مرگ حيوان شود. اما در غلظتهاي كم مي تواند عوارض گوناگوني مانند ايجاد نواقص مادرزادي، خونريزي در عضلات و كاهش فعاليتهاي سيستم ايمني را در بر داشته باشد.

در تابستان به دليل گرما، رطوبت و عفونت ناشي از حشرات و يا در مناطق بي نهايت سرد كه تفاوت درجه دما در روز و شب به مثبت و منفي هشت مي رسد، به دليل برخي از اختلالات متابوليسمي، تغذيه نامناسب شروع مي گردد كه باعث بالاتر رفتن مرگ و مير حيوانات، بالاتر از حد متوسط ميگردد و چون حيوانات به اين شرايط عادت ندارند، مدفوع آنان سفت يا اسهالي مي گردد كه منجر به سقط جنين، كاهش توليد تخم مرغ يا شير و آلودگي به توكسين هاي توليد شده توسط قارچ ها مي گردد. به دنبال آن تغذيه ضعيف انجام مي گيرد، اختلالاتي در متابوليسم و توليد مثل جانور رخ مي دهد و مرگ و مير زياد مي شود. اندام ها صدمه مي بينند، تومور ظهور مي كند، كبد، كليه، پانكراس و غدد لنفاوي آسيب ديده و جهاز هاضمه نكروزي مي شود و دهان حيوان زخم بر مي دارد. توليد تخم مرغ و شير پائين آمده و آلودگي سرايت مي كند. توكسين هاي توليد شده توسط قارچ ها مي توانند به صورت مستقيم باعث ايجاد بيماري در دام و پرنده گردند و به صورت حاد عوارض بيماري را مي توان مشاهده كرد و يا مي توانند يا كاهش فعاليت سيستم ايمني، دام و طيور را نسبت به عوامل بيماري زا حساس كنند و يا از طريق وارد شدن به چرخه غذاي انسان از طريق شير، گوشت و تخم مرغ، باعث ايجاد خطر براي سلامت انسان گردند. تاثيرات افلاتوكسين ها بر حيوانات بسته به غلظت و طول مدت تماس و گونه نژاد و جيره، متفاوت خواهد بود. مقادير بالاي اين سموم كشنده و مقادير متوسط آن مسموميت مزمن و تماس مكرر و مداوم با مقادير پائين آن، مي تواند به بروز سرطان كبد، منجر گردد. از ميان سموم قارچي، افلاتوكسين ها به واسطه گستردگي فراوان در طيف وسيعي از غذاها و خاصيت بالقوه سرطان زائي در انسان، بيشترين توجه را به سوي خود جلب نموده اند. آفلاتوكسيكوز حاد در گاو كاملا شناخته شده است و علائم درمانگاهي از جمله كاهش اشتها، كاهش شديد توليد شير، كاهش وزن و آسيب هاي كبدي را بروز مي دهد. همچنين آفلاتوكسيكوز مزمن در گاوهاي شيري و گوشتي باعث كاهش بهره وري جيره، تضعيف ايمني و كاهش توازن توليد مثل مي گردد كه اثرات اقتصادي زيان باري را به همراه دارد. لازم به ذكر است كه آفلاتوكسين مصرفي در گاوهاي شيري از طريق شير حيوانات دفع مي شود.